Singapur’da Sakız Satışı Neden Yıllardır Yasak?

Dünyanın belki de tek “sakızsız” başkenti Singapur. Turistler ülkeye girerken çoğu zaman bunu bilmeden çantasında sakızla gelebiliyor ve havalimanında ya da otelde bu kuralı öğrenince şaşırabiliyor. Doğal olarak ülke vatandaşı olmayan turistler “Sakız neden yasak?” sorusunu soruyor ve bu durumu saçma bulabiliyor. Oysa bu yasağın arkasında ne sağlık kaygısı ne de keyfi bir karar var; tamamen somut bir altyapı sorununun çözümü olarak ortaya çıkmış ilginç bir hikaye.

Mesele nasıl sakıza geldi

1980’lerin sonunda Singapur’da ciddi bir sorun baş gösterdi: İnsanlar çiğnedikleri sakızı asansör düğmelerine, posta kutularına, merdiven korkuluklarına ve özellikle metro kapılarına yapıştırıyordu. Singapur için temizlik her zaman önemli bir mesele olsa da bu durum sıradan bir estetik rahatsızlığın çok ötesine geçti. Sakızın metro kapı sensörlerine yapışması, kapıların tam kapanmamasına ve sistemde art arda aksamalara neden oldu. Konut ve Kalkınma Kurulu’nun sakız temizliği için yılda 150 bin Singapur doları harcadığı bilgisi de dönemin resmi kayıtlarına geçti.

Hükümet, küçük bir alışkanlığın kamu altyapısına verdiği zararı sürdürülemez buldu ve beklenmedik bir karara imza attı: sakızı tamamen yasaklamak.

1992’deki karar ve sonrası

3 Ocak 1992’de yürürlüğe giren yasayla Singapur’da sakızın satışı, ithalatı ve dağıtımı yasaklandı. Dönemin Başbakanı Goh Chok Tong’un öncülüğünde çıkarılan düzenlemeye göre sakız satanlar 2.000 Singapur doları para cezası ve kısa süreli hapisle karşı karşıya kalabiliyordu. Yasağın etkisi oldukça hızlı görüldü: günde 525 vakaya ulaşan sakız çöpü sorunu, 1993’ün Şubat ayına gelindiğinde günde sadece 2 vakaya geriledi.

Yasak aslında sakızın çiğnenmesinden ziyade satışını ve ülkeye sokulmasını hedef alıyordu. Yani bir kişi yurt dışından getirdiği küçük miktarda sakızı kendi kullanımı için yanında taşıyabilir; ama mağazadan sakız satın almak ya da ülkeye toplu sakız sokmak hâlâ yasak.

2004’te tıbbi amaçlı kısmi yumuşama

Yasağın mutlak olduğu dönem 2004’te kısmen sona erdi. Singapur’un ABD ile imzaladığı serbest ticaret anlaşması kapsamında, diş sağlığına yönelik sakızlar ve sigarayı bıraktırmaya yardımcı nikotin sakızları gibi “terapötik” ürünlerin ülkeye resmi olarak ithal edilip lisanslı eczanelerde satılmasına izin verildi. Ancak bu serbestlik yalnızca kayıtlı kanaldan yapılan satışlar için geçerli; bireylerin yurt dışından kendi reçeteleriyle aldıkları sakızı bavullarında getirmesi hâlâ yasak. Singapur Sağlık Bilimleri Kurumu, yurt dışında alınan tıbbi amaçlı sakızların -reçeteli olsa, hatta Singapur’da satılan markayla veya dozla aynı olsa dahi- kişisel olarak ülkeye sokulamayacağını açıkça belirtiyor.

Yasak neden hâlâ kaldırılmadı

Aradan otuz yılı aşkın süre geçmesine rağmen Singapur halkından yasağın kaldırılması yönünde ciddi bir talep gelmedi. Toplumun büyük kısmı sakızsız bir yaşama zaten adapte oldu ve bunun karşılığında elde edilen temiz sokakları, sorunsuz işleyen toplu taşımayı bir kazanım olarak gördü. Yasak, zamanla Singapur’un sıfır toleranslı, disiplinli yönetim anlayışının sembollerinden birine dönüştü; tıpkı çöp atma ve duvar yazısı cezaları gibi.

Sonuç olarak

Singapur’daki sakız yasağı, sık sanıldığı gibi bir sağlık politikası ya da keyfi verilen bir yasak değil; metro kapılarının kapanmaması gibi somut bir altyapı sorununa verilen sert ama etkili bir yanıt. Otuz yılı aşkın süredir yürürlükte kalması da, ülkenin kararlarını uygulamadaki süreklilik ve disiplinin başka bir göstergesi. Singapur’un “düzen” imajına bu kadar çok atıfta bulunulmasının bir nedeni de tam olarak bu: birçoğumuz için küçük kabul edilen bir kuralın bile yıllarca kararlılıkla sürdürülebilmesi.

Haber: Emre Baydar